Wau bulan: seni angkasa Kelantan yang hampir hilang

Wau bulan mudah dikenali daripada badannya yang melengkung seperti bulan sabit, dan daripada saiznya yang jauh lebih besar daripada layang-layang biasa. Saiz lazimnya ialah 2.5 m lebar dan 3.5 m panjang, menjadikannya wau terbesar antara jenis wau tradisional di Malaysia. Saiz inilah sebab corak pada badan wau dilukis dengan warna tebal dan bertindih, supaya masih kelihatan ketika wau berada tinggi di udara.

Lambang wau bulan bukan hanya ada di pantai Kelantan. Bahagian belakang duit syiling 50 sen siri 1989 memaparkan wau bulan berhias penuh, dan lagu dikir barat bertajuk Wau Bulan, atau E Wa Bule, antara lagu yang paling dikaitkan dengan negeri ini. Dalam kalangan pembuat pula ada satu pembahagian yang perlu difahami: wau bulan diangkat sebagai layang-layang kebangsaan, manakala wau puyuh dikenali sebagai lambang negeri Kelantan, seperti diterangkan pembuat wau Haniff Salleh dalam rencana Going Places terbitan Malaysia Airlines pada 2026.

Apa yang membezakan wau bulan daripada layang-layang biasa

Nama wau bulan datang daripada bahagian bawahnya yang melengkung menyerupai bulan sabit. Apabila diterbangkan dengan sudut dan warna yang betul, ia kelihatan seperti bulan sedang naik. Bentuk itu bukan hiasan semata-mata, kerana ia menentukan cara angin masuk ke badan wau dan sejauh mana wau itu boleh bertahan stabil di udara.

• ▸ Ukuran lazim 2.5 m lebar dan 3.5 m panjang, lebih besar daripada jenis wau tradisional lain di Malaysia.
• ▸ Lebih 10 jenis wau ada di Malaysia, termasuk wau bulan, wau kucing, wau puyuh dan wau jala budi.
• ▸ Corak seperti sobek dipotong dan ditampal berlapis daripada kertas berwarna, bukan dicetak.
• ▸ Wau bulan pernah dipaparkan pada duit syiling 50 sen siri 1989, lengkap dengan busur di bahagian atas.

Lima langkah: daripada buluh tua ke busur

Jabatan Kebudayaan dan Kesenian Negara melalui portal Pemetaan Budaya merekodkan lima langkah asas pembuatan wau. Semuanya bermula dengan buluh diraut mengikut ketebalan yang diperlukan dan digosok dengan kertas pasir supaya licin serta ringan.

• ▸ Langkah 1: buluh diraut dan digosok mengikut ketebalan yang diperlukan.
• ▸ Langkah 2: bingkai dibentuk mengikut jenis wau yang dikehendaki.
• ▸ Langkah 3: lapisan asas yang dipanggil tanah dipasang menggunakan gam kanji.
• ▸ Langkah 4: proses menyobek, iaitu menghias badan wau dengan kertas aneka warna.
• ▸ Langkah 5: jambul, belalai dan busur dipasang sebelum wau diterbangkan.

Busur itu bukan hiasan tambahan. Ia mengeluarkan bunyi dengung ketika wau dilayangkan, dan pada masa yang sama mengimbangkan berat kepala dengan berat ekor. JKKN juga mencatatkan cara bermain wau: dua orang diperlukan, seorang memegang wau dan seorang lagi bergelar juru anjung yang memegang tali, menghulur dan menarik tali melawan arus angin sehingga wau naik tinggi.

Angka sebenar: RM500, dua minggu dan lapan orang

Laporan Bernama pada 7 Ogos 2026 memberi gambaran kos dan tenaga yang jarang disebut. Pembuat wau Mohd Norazizi Mustapha, 45, dari Kampung Padang Bongor, Binjai menyiapkan dua wau mega, iaitu wau bulan dan wau kucing, untuk Pertandingan Wau Mega Layangan Merdeka 2026 di Pantai Cherang Laut, Kampung Senok, Bachok pada 30 dan 31 Ogos 2026.

• ▸ Ukuran dua wau mega itu antara 3.3 m hingga 3.6 m, dengan berat anggaran 3 kg.
• ▸ Kos bahan keseluruhan kira-kira RM500 untuk dua buah wau.
• ▸ Masa siap kira-kira dua minggu untuk dua wau mega.
• ▸ Sekurang-kurangnya lapan orang diperlukan untuk menerbangkannya, iaitu empat orang melancarkan wau dan empat lagi memegang tali.

Pembuat yang sama berkata dia kini menguasai kira-kira 15 jenis wau, termasuk wau bulan, wau kucing, wau puyuh, wau jala budi dan wau merak. Sebuah wau mengambil masa antara seminggu hingga dua bulan bergantung pada kerumitan reka bentuk, dan bahagian paling mencabar ialah membentuk rangka, kerana rangka yang terlalu keras menghalang angin masuk dan menyukarkan wau terbang. Pertandingan wau mega di Bachok itu sendiri baru diperkenalkan kira-kira lima tahun lalu.

Di mana boleh melihat pembuat wau bulan di Kelantan

Tiga tempat disebut dalam sumber bertarikh, dan ketiga-tiganya masih berfungsi sebagai bengkel atau galeri, bukan sekadar pameran.

• ▸ Basawa, bengkel dan galeri Haniff Salleh, terletak kira-kira 3 km dari Kota Bharu di Kampung Pintu Geng. Beliau antara pembuat wau termuda di Kelantan pada usia 42 tahun, menghasilkan kira-kira lima wau sebulan, dengan buluh dibawa dari Kuala Krai kira-kira 70 km jauhnya dan dijemur hampir sebulan sebelum dibentuk.
• ▸ Galeri Wau Pak Sapie and Sons di sepanjang Jalan Pantai Cahaya Bulan, bengkel milik keluarga yang menghasilkan wau bulan dan wau kucing.
• ▸ Bengkel Muhd Azeimi bin Mohd Noor di Kampung Sering, Kota Bharu. JKKN merekodkan beliau sebagai penerima anugerah Tokoh Pelayang Muda dan johan pertandingan membuat wau di festival layang-layang antarabangsa pada 2007, dengan kira-kira 150 wau telah dihasilkan.

Bagi pelawat yang menginap di Kota Bharu, jarak antara pusat bandar, Jalan Pantai Cahaya Bulan dan Kampung Sering tidak jauh, jadi lawatan ke bengkel wau boleh digabungkan dengan pasar dan pantai dalam satu hari. Hubungi bengkel terlebih dahulu kerana pembuat wau bekerja mengikut tempahan dan bukan mengikut waktu pejabat.

Kalendar pesta wau: Februari, Mei dan akhir Ogos

Pesta wau bukan acara bulanan, jadi tarikhnya perlu dicatat awal. Di Johor, Festival Layang-Layang Sedunia Pasir Gudang edisi ke-28 berlangsung pada 7 Februari 2026 dan menerima sijil Malaysia Book of Records bagi pencapaian Most Countries Participating in a Wau Flying Event, menurut laman rasmi Majlis Bandaraya Pasir Gudang. Berita Harian Singapura melaporkan penyertaan 56 negara dari enam benua, termasuk negara yang kali pertama menyertai seperti Greece, Hungary, Qatar, Tunisia, Algeria dan Uruguay.

Di Kelantan, pengumuman rasmi Tourism Kelantan meletakkan Pesta Wau Kebangsaan Kelantan edisi ke-43 di Pantai Irama, Bachok pada 20 hingga 23 Mei 2026. Pertandingan wau mega di Pantai Cherang Laut, Bachok pula diadakan pada 30 dan 31 Ogos 2026. Semua tarikh itu sudah berlalu, jadi sahkan pengumuman tahun semasa sebelum merancang perjalanan. Corak kalendarnya tetap hampir sama: awal tahun di Johor, pertengahan tahun di Bachok, dan hujung Ogos sempena sambutan Bulan Kebangsaan.

Soalan yang perlu ditanya sebelum membeli wau

Wau bulan yang dijual sebagai cenderamata tidak semuanya boleh diterbangkan, kerana sebahagian daripadanya dihasilkan untuk hiasan dinding sahaja. Dua perkara yang paling menentukan bezanya ialah bahan rangka dan bahan hiasan. Rangka yang elok dibuat daripada buluh tua yang telah dijemur, manakala hiasan pada masa ini sering menggunakan plastik di samping kertas kerana plastik lebih tahan cuaca.

• ▸ Tanya sama ada rangka dibuat daripada buluh tua yang telah dijemur atau buluh muda yang cepat melengkung.
• ▸ Periksa sama ada bingkai boleh berdiri tegak tanpa melengkung ke satu sisi.
• ▸ Tanya bahan hiasan: kertas atau plastik, dan sama ada gam kanji atau gam biasa digunakan.
• ▸ Minta pembuat terangkan cara menyimpan yang sesuai untuk saiz wau itu, terutama wau besar yang sukar digantung di rumah biasa.

Kenapa warisan ini bergantung pada tangan muda

Rencana Going Places menyebut Haniff Salleh sebagai salah seorang daripada beberapa pembuat wau yang masih tinggal di Kelantan, dan antara yang paling muda pada usia 42 tahun. Datuknya yang mengajarnya bersikap tegas tentang minat dan ketelitian. Beliau kini menjalankan bengkel untuk kanak-kanak pada musim cuti sekolah, dan mengakui proses membuat wau memang menuntut kesabaran yang tidak semua kanak-kanak ada.

JKKN merekodkan buku rujukan The Art of Making Wau Bulan oleh Shafie Jusoh terbitan 2016 dan seorang tokoh yang telah menghasilkan kira-kira 150 wau. Angka sebegitu kecil berbanding jumlah pelawat yang masuk ke Kelantan setiap tahun. Itulah sebabnya bentuk sokongan yang paling berkesan ialah membeli wau daripada pembuat sendiri, menghadiri pesta dan bertanya terus kepada pembuat bagaimana sesuatu corak dipotong dan ditampal.