Kesenian & Warisan Budaya Kelantan

Anyaman Mengkuang dan Kelarai Kelantan

Menganyam daun mengkuang atau pandan menjadi tikar dan bekas ialah kraf rumah tradisional Melayu yang masih hidup di Kelantan, walaupun hampir tiada pewaris. Corak anyamannya dipanggil kelarai, dan penganyam Kelantan antara yang paling halus kerjanya.

Batik Kelantan

Batik ialah kain bermotif yang dihasilkan dengan menerap lilin dan mencelup warna, dan Kelantan ialah pusat utama industri batik Malaysia - kira-kira 42 peratus batik negara datang dari negeri ini. Batik Kelantan menonjolkan motif bunga dan daun yang besar, warna cerah, serta campuran teknik blok dan sapuan berus.

Kain Tenun Punca Potong Kelantan

Kain tenun punca potong ialah kain tenunan tangan warisan Kelantan yang sekilas menyerupai kain pelikat tetapi berbeza dari segi motif dan cara dipakai. Ia diwartakan sebagai kain tenun tradisional negeri Kelantan dan kini didaftarkan sebagai petunjuk geografi oleh Pertubuhan Seni Silat Jawi Kelantan.

★ Warisan tidak ketara negeri

Pandai Besi dan Senjata Melayu Kelantan

Pertukangan besi untuk menghasilkan parang, kelewang, keris, golok dan kerambit ialah kraf lama Kelantan. Senjata Melayu bukan sekadar alat kerja dan pertahanan, malah objek seni dengan hulu serta sarung berukir.

Perahu Kolek

Perahu kolek ialah bot nelayan tradisional pantai timur yang terkenal dengan lukisan warna terang dan ukiran figura di haluannya. Di Kelantan ia masih digunakan di Kampung Pulau Gajah, Pantai Sabak, Pengkalan Chepa, tetapi bilangannya semakin berkurang kerana nelayan beralih kepada bot gentian kaca.

Pertukangan Perak Kelantan

Pertukangan perak ialah cabang kesenian Melayu yang terkenal di Kelantan, dengan Kampung Sireh berhampiran Kota Bharu sebagai pusat tradisinya. Hasilnya terdiri daripada barang serbaguna, barang filigri dan perhiasan berikat permata.

Songket Kelantan

Songket ialah kain tenunan tangan daripada sutera atau kapas yang diselit benang emas atau perak sebagai pakan tambahan. Kelantan ialah salah satu negeri pengeluar utama songket Malaysia, dan kain ini digelar ratu kain Melayu kerana kerumitan serta kehalusan tenunannya.

★ UNESCO Senarai Perwakilan Warisan Tidak Ketara Kemanusiaan (Songket, 2021)

Tembikar Mambong dan Kampung Periok

Kelantan mempunyai tradisi tembikar tanah sendiri, terutamanya tembikar Mambong di Kuala Krai dan tembikar Kampung Periok di Tumpat. Kedua-duanya kini hampir pupus dan lebih banyak dijumpai dalam koleksi muzium berbanding bengkel yang beroperasi.

Ukiran Kayu Kelantan

Ukiran kayu ialah seni mengukir motif flora pada komponen rumah, masjid dan istana, dan Kelantan antara negeri paling kaya dengan tradisi ini. Pengukir Kelantan terkenal dengan teknik tebuk timbul dan tebuk tembus, dengan corak seperti pucuk rebung serta bunga lada hitam.

Wau Bulan

Wau Bulan ialah layang-layang tradisional berbentuk bulan sabit yang paling sinonim dengan Kelantan dan diterbangkan dalam pertandingan antarabangsa di negeri ini. Bentuknya yang besar dan bercorak halus menjadikannya lambang Malaysia, antaranya pada logo Malaysia Airlines. Pembuatannya masih diteruskan tukang wau di sekitar Kota Bharu dan Tumpat.

★ Warisan Kebangsaan

Wau Kucing

Wau Kucing ialah wau tradisional yang bentuknya menyerupai kucing sedang duduk apabila dilihat dari belakang, dari kepala hingga ekor. Ia salah satu jenis wau yang sering dipamerkan di Muzium Wau Kelantan di Tumpat. Corak dan cara hiasannya menyerupai Wau Bulan.

★ Warisan Kebangsaan

Dikir Barat

Dikir Barat ialah nyanyian berkumpulan dalam bentuk berbalas-balas, selalunya dipertandingkan antara dua kumpulan di atas pentas. Seorang tukang karut memimpin dengan rangkap spontan dan dijawab oleh awak-awak dalam korus. Ia antara seni persembahan paling hidup di Kelantan sehingga hari ini.

★ Warisan Kebangsaan 2009 (Seni Persembahan)

Dikir Laba

Dikir Laba ialah satu varian seni dikir tradisional Kelantan yang kini dikategorikan sebagai hampir pupus. Ia disenaraikan bersama main petri, tari inai, rebana mangkuk, kertuk kelapa dan gendang Siam sebagai seni warisan Kelantan yang memerlukan pembelaan. Penggiat seni tempatan menyatukan seni-seni ini dalam satu pementasan teater untuk memperkenalkannya semula kepada generasi muda.

Gendang Siam

Gendang Siam ialah satu daripada seni gendang tradisional Kelantan yang kini dikategorikan sebagai hampir pupus. Ia disenaraikan bersama main petri, tari inai, dikir laba, rebana mangkuk dan kertuk kelapa sebagai warisan Kelantan yang memerlukan sokongan kerajaan negeri. Penggiat seni menyatukan seni ini dalam satu pementasan teater untuk memperkenalkannya semula.

Kertok (Kertuk Kelapa)

Kertok atau Kertuk Kelapa ialah hiburan muzik tradisional masyarakat Melayu Kelantan yang dimainkan dengan memalu papan kayu di atas struktur berisi tempurung kelapa. Bunyinya dimainkan secara berkumpulan dan sering menjadi tarikan majlis keramaian. Ia pada asalnya dicipta petani untuk menghalau burung di bendang.

Nobat

Nobat ialah orkestra diraja yang hanya dimainkan dalam istana dan bukan muzik rakyat biasa. Ia antara seni Melayu tertua yang masih bertahan, berusia lebih 400 tahun. Tradisi ini masih diamalkan di beberapa negeri termasuk Kedah, Perak dan Kelantan.

★ Warisan Kebangsaan 2015 (Seni Persembahan)

Rebana Kercing

Rebana Kercing ialah seni persembahan berunsur keagamaan yang menggabungkan nyanyian, tarian dan paluan rebana, dan ia berusia lebih 150 tahun. Ia lahir di Kampung Laut, Tumpat, dan liriknya memuji kebesaran Allah serta Nabi Muhammad. Ia antara seni tradisional Kelantan yang paling lama bertahan namun kurang dikenali berbanding Mak Yong atau Wayang Kulit.

Rebana Mangkuk

Rebana Mangkuk ialah seni gendang tradisional Melayu yang hanya terdapat di Kelantan. Ia kini dipraktikkan secara aktif oleh hanya satu persatuan di Felda Kemahang 3, Tanah Merah, menjadikan usaha pemuliharaannya cukup mendesak. JKKN Kelantan sedang memperluas latihan dan pementasan untuk memastikan seni ini tidak hilang.

Rebana Ubi

Rebana Ubi ialah gendang terbesar dalam keluarga rebana, setinggi hampir satu meter dengan badan kayu yang dicat terang. Ia dimainkan dalam kumpulan, menghasilkan bunyi gemuruh yang bergema di kawasan lapang. Ia bukan sekadar alat muzik, malah menjadi lambang kebanggaan dan pertandingan antara kampung.

Serunai Kelantan

Serunai ialah alat tiupan tradisional Kelantan yang menjadi suara utama dalam ensembel wayang kulit, silat dan majlis keramaian. Pembuatannya dilakukan sepenuhnya dengan tangan dan boleh mengambil masa sehingga tiga hari untuk satu unit. Pembuat serunai Kelantan seperti Mohd Izani Mohd Noor dari Kubang Kerian terus mempertahankan kraf ini sebagai warisan budaya.

Congkak

Congkak ialah permainan papan berlubang yang dimainkan dua orang menggunakan biji saga, buah salak, cengkerang atau guli. Ia permainan Melayu lama yang turut dimainkan di Kelantan, walaupun asalnya tidak khusus negeri ini.

★ Warisan Kebangsaan

Gasing Kelantan

Gasing ialah permainan orang dewasa di pantai timur, dan Kelantan salah satu negeri terkuat tradisinya. Gasing Kelantan (gasing uri) ialah cakera kayu keras seberat beberapa kilogram yang dilontar dengan tali panjang sebelum dipindahkan ke alas kayu untuk terus berpusing.

★ Warisan Kebangsaan

Kertok

Kertok ialah hiburan tradisional masyarakat Melayu Kelantan yang dimainkan secara berkumpulan dengan memalu batang kayu berisi tempurung kelapa. Asalnya ia alat petani untuk menghalau burung di sawah pada musim padi masak.

Sepak Raga

Sepak raga ialah permainan bola rotan yang dipelihara di udara dengan kaki, lutut, dada dan kepala dalam satu bulatan pemain. Ia tidak khusus Kelantan tetapi sebahagian daripada budaya permainan rakyat negeri ini, dan menjadi asas kepada sepak takraw moden.

★ Warisan Kebangsaan

Main Puteri (Main Petri)

Main Puteri atau Main Teghi ialah upacara perubatan tradisional yang menggabungkan adat, seni persembahan dan ritual, dan sangat sinonim dengan masyarakat Melayu Kelantan-Patani. Persembahannya menggabungkan lakonan, nyanyian, tarian dan muzik dalam satu majlis untuk merawat pesakit yang dipercayai diganggu. Ia masih dianggap seni asli Kelantan.

★ Warisan Kebangsaan 2012 (kategori Perubatan Tradisional)

Mak Yong

Mak Yong ialah drama tari Melayu yang menggabungkan lakonan, nyanyian, muzik, tarian dan unsur ritual, dan ia khususnya dikaitkan dengan kampung-kampung di Kelantan. Persembahannya boleh berlangsung beberapa malam berturut-turut, dengan satu cerita dipentaskan dalam segmen tiga jam setiap malam. Ia diiktiraf dunia sebagai warisan tidak ketara, namun kini bergelut dengan kekurangan pewaris.

★ UNESCO Senarai Representatif Warisan Tidak Ketara (diproklam 2005, disenaraikan 2008)

Menora

Menora ialah teater tari rakyat yang menggabungkan unsur ritual, tarian, muzik, nyanyian dan cerita, dan ia sudah lama menyerap ke dalam budaya Kelantan. Ia berasal dari wilayah Narathiwat di selatan Thailand dan kini menjadi simbol budaya rentas sempadan. Ceritanya berlegar sekitar 12 kisah dewa dan makhluk kayangan, dengan watak pelawak bernama peran.

★ Warisan Kebangsaan 2018 (Seni Persembahan)

Sewang (Ritual Temiar)

Sewang ialah upacara ritual masyarakat Orang Asli Temiar di pedalaman Kelantan yang menggabungkan nyanyian, tarian dan pukulan serta diiringi oleh ketua adat. Ia diadakan untuk meminta bantuan kuasa ghaib, sama ada untuk menyembuhkan pesakit atau menenangkan keadaan. Ritual ini menuntut keseriusan kerana dipercayai berhubung terus dengan alam roh.

★ Warisan Kebangsaan 2007 (Seni Persembahan, disenaraikan sebagai 'Sewang')

Silat Seni Tari Pantai Kundur

Silat Seni Tari Warisan Pantai Kundur ialah seni silat bergaya tari yang diwarisi turun-temurun di Pantai Kundur, Kota Bharu. Ia dipersembahkan sebagai gabungan langkah tari dan gerak silat, bukan semata-mata pertarungan. Kumpulannya, SSTWPK, aktif memberi latihan kepada generasi muda sebagai wadah disiplin dan adab.

Tok Selampit (Penglipur Lara)

Tok Selampit ialah gelaran bagi penglipur lara, iaitu pencerita tradisional yang menyampaikan hikayat dan cerita rakyat secara bersendirian. Persembahannya menggabungkan cerita, nyanyian, muzik, syair dan pantun, dan biasanya diadakan di majlis perkahwinan atau keramaian kampung. Ceritanya panjang dan bersiri, boleh berlanjutan beberapa malam.

Wayang Kulit Gedek (Nang Talung)

Wayang Kulit Gedek ialah salah satu daripada empat jenis wayang kulit yang ada di Malaysia dan merupakan campuran gaya rakyat Thai dengan Melayu. Di Thailand ia dikenali sebagai Nang Talung, dan di Malaysia ia dipersembahkan di negeri utara termasuk Kelantan. Patungnya kecil dan nipis, dan ceritanya bercampur kisah tempatan dengan episod Ramakien.

Wayang Kulit Kelantan (Wayang Kulit Siam)

Wayang Kulit Kelantan ialah teater bayang-bayang yang dimainkan dengan cahaya di belakang kelir putih, sementara patung kulit digerakkan oleh seorang dalang. Persembahannya menggunakan dialek Kelantan dan penuh jenaka tempatan, dengan cerita daripada epik Ramayana seperti Seri Rama, Siti Dewi, Maharaja Rawana dan Pak Dogol. Ia dianggap antara seni persembahan paling terkenal dan paling lama bertahan di negeri ini.

★ Warisan Kebangsaan - Warisan Tidak Ketara (diwartakan 2009, P.U.(A) 85)

Hikayat Seri Kelantan

Hikayat Seri Kelantan ialah naskhah sastera sejarah Melayu yang mencatat salasilah dan kisah raja-raja Kelantan. Ia sumber penting untuk memahami sejarah dan lagenda negeri ini.

Sastera Lisan dan Cerita Rakyat Kelantan

Kelantan kaya dengan sastera lisan - penglipur lara yang bercerita malam demi malam, pantun dan seloka, serta lagenda seperti Cik Siti Wan Kembang dan puteri angkatnya Puteri Saadong. Cerita disampaikan dari rumah ke rumah, terutama selepas musim menuai.

Masjid Kampung Laut

Masjid Kampung Laut ialah antara masjid tertua di Asia Tenggara dan dianggap yang tertua di Malaysia menurut catatan tempatan. Keistimewaannya ialah binaan kayu yang dipasak tanpa sebatang paku, dengan empat tiang seri menyangga bumbung berperingkat.

Rumah Tradisional Kelantan (Rumah Bujang dan Rumah Tiang Dua Belas)

Rumah tradisional Kelantan dikenali dengan bumbung panjang dan dua bentuk utama, iaitu rumah bujang berselasar dan rumah tiang dua belas. Kedua-duanya antara bentuk rumah kayu terawal di pantai timur dan identitinya masih dibawa ke dalam pembinaan moden.

Seni Silat Tari Kelantan

Silat ialah seni mempertahankan diri Melayu yang dipelihara di Kelantan dalam bentuk gelanggang dan persembahan seni tari. Seni Silat Tari menggabungkan langkah, bunga tari dan muzik, dan selalu dipersembahkan sebagai pertunjukan budaya.

★ UNESCO Senarai Perwakilan Warisan Tidak Ketara Kemanusiaan (Traditions of Pencak Silat, 2019)

Tarian Asyik

Tarian Asyik ialah tarian klasik istana Kelantan dan Patani yang menekankan kelembutan serta ketertiban gerak. Penarinya memakai hiasan kepala keemasan yang mencolok dan busana besar, dan tarian ini kebanyakannya dilakukan dalam posisi duduk. Geraknya meniru burung kesayangan raja, alunan ombak, ikan berenang dan gajah berarak.

★ Warisan Kebangsaan 2018 (Seni Persembahan)

Tarian Inai (Tarian Terinai)

Tarian Inai atau Terinai ialah tarian istana yang dipersembahkan dalam majlis berkhatan anak pembesar istana, dan turut hadir dalam majlis kahwin. Ia terkenal dengan gerakan jari dan tangan yang rumit dalam bentuk tarian bulatan berterusan. Tarian ini jarang dipentaskan kerana ia khusus untuk peristiwa tertentu.

Tarian Zapin Salor

Zapin Salor ialah tarian zapin khusus Kelantan yang berasal dari Kampung Salor dan diiringi lagu berbahasa Kelantan. Geraknya sepintas lalu menyerupai zapin Johor, tetapi rentak dan lagunya jelas berbeza. Selepas hampir pupus pada akhir 1990-an, ia kini dipulihkan semula dan diajar kepada generasi baharu.

★ Warisan Kebangsaan 2009 (Tarian Zapin, kategori Seni Persembahan)