Pendapatan sampingan di Kelantan: empat pilihan yang benar-benar sesuai dengan keadaan negeri

Kelantan bukan negeri yang mahal untuk hidup, tetapi pasaran kerjanya kecil. Median pendapatan isi rumah negeri ini hanya RM4,083 sebulan pada 2024, dan RM1,700 ialah paras terendah gaji yang sah selepas Perintah Gaji Minimum 2024. Dalam keadaan itu, pendapatan sampingan bukan pilihan gaya hidup, tetapi cara menutup jurang bulanan dan membina penampan untuk bulan yang kerja utama tergendala. Bezanya dengan negeri lain ialah bentuk kerja sampingan di sini mesti mengikut keadaan tempatan: waktu pasar yang bermula jam 7 pagi, musim cuti sekolah, liputan internet di kawasan pedalaman, dan laluan pelancong yang menuju ke pedalaman Gua Musang dan Kuala Krai.

Empat pilihan di bawah disusun daripada kos permulaan paling rendah ke paling tinggi. Setiap satu disertakan angka sebenar daripada laporan rasmi, dan setiap satu juga disertakan hadnya, kerana pilihan yang paling cepat memberi tunai selalunya yang paling cepat memakan masa.

Titik permulaan: RM4,083 sebulan dan 366,800 isi rumah

Laporan Survei Pendapatan dan Perbelanjaan Isi Rumah (HIES) 2024 yang diterbitkan Jabatan Perangkaan Malaysia meletakkan median pendapatan kasar bulanan isi rumah Kelantan pada RM4,083 dan purata RM5,265, berbanding median kebangsaan RM7,017 dan purata RM9,155. Jumlah isi rumah di negeri ini ialah 366,800. Jurang antara median negeri dan median kebangsaan ialah RM2,934 sebulan, dan itulah angka yang paling jelas menerangkan mengapa ramai keluarga Kelantan mencari sumber kedua.

Ada satu berita baik dalam laporan yang sama. Selepas diselaraskan dengan inflasi, pendapatan median sebenar Kelantan mencatat pertumbuhan tertinggi antara semua negeri, 4.8 peratus, daripada RM2,871 pada 2022 kepada RM3,157 pada 2024. Pertumbuhan itu bermula daripada paras yang rendah, jadi ia belum menutup jurang. Pada masa yang sama, Perintah Gaji Minimum 2024 mula berkuat kuasa pada 1 Februari 2025 untuk majikan yang menggajikan lima pekerja ke atas, dan mulai 1 Ogos 2025 ia terpakai kepada semua majikan termasuk yang menggajikan kurang daripada lima pekerja.

Gabungan dua angka itu membentuk satu kesimpulan yang praktikal: pendapatan sampingan di Kelantan tidak perlu besar untuk bermakna. Tambahan RM400 hingga RM600 sebulan sudah mengubah kemampuan menyimpan, menanggung kos pengangkutan dan membayar hutang kecil. Yang penting ialah memilih kerja yang masanya boleh dikawal, supaya ia tidak merosakkan kerja utama.

Pilihan 1: Bilik dan perkhidmatan untuk pelancong

Kelantan menerima 10.5 juta pelancong pada 2024 dan 11 juta pada 2025, dan kerajaan negeri menyasarkan 12 juta pelancong pada 2026 sempena Tahun Melawat Malaysia 2026. Pengerusi Jawatankuasa Pelancongan negeri, Datuk Kamarudin Md Nor, menyatakan sasaran itu pada 31 Disember 2025. Pelancong asing pula 595,000 orang pada 2024, dengan sasaran mencecah satu juta dalam tempoh berikutnya.

Bagi keluarga yang mempunyai bilik kosong, ini pilihan paling murah untuk dimulakan. Dua bilik tidur dengan kipas, langsir gelap dan air panas sudah mencukupi, terutamanya di laluan ke Bachok, Tumpat, Kuala Krai dan Gua Musang. Yang dijual bukan bangunan, tetapi kepastian: angka yang tepat tentang tarikh lapang, harga semalaman dan arahan lokasi yang boleh diikuti pada waktu malam. Kursus pengenalan homestay yang dianjurkan INFRA, MOTAC dan KESEDAR di Gua Musang pada Ogos 2025 dihadiri 56 peserta, dan modulnya merangkumi perlesenan homestay di bawah MOTAC, pengurusan operasi harian, standard kebersihan serta pemasaran digital. Jalan untuk berbuat betul memang ada, dan kosnya kecil berbanding belajar daripada kesilapan sendiri.

• ▸ Bilik: katil yang selesa, langsir gelap, kipas atau penghawa dingin, dan kunci yang ditukar untuk setiap tetamu.
• ▸ Makanan: sarapan ringkas seperti nasi berlauk dan kopi pagi menambah nilai sewa tanpa menuntut modal besar.
• ▸ Jarak dan masa: pelancong yang menuju ke gunung, air terjun dan rumah panjang memerlukan anggaran waktu perjalanan yang jujur, bukan nama tempat sahaja.
• ▸ Tempahan: satu nombor telefon yang dijawab dengan pantas lebih berguna daripada tiga platform yang ditinggalkan tanpa jawapan.

Pilihan 2: Penghantaran makanan dan barangan

Ekonomi gig kini mempunyai undang-undang. Akta Pekerja Gig 2025 (Akta 872) mula dikuatkuasakan pada Mac 2026 dan memberi manfaat kepada 1.64 juta individu yang terlibat dalam ekonomi gig, merangkumi perlindungan hak pekerja, ketelusan perjanjian, mekanisme penyelesaian pertikaian dan perlindungan keselamatan sosial. Penyedia platform diberi tempoh tiga hingga enam bulan untuk mengintegrasi sistem mereka dengan PERKESO, dan infrastruktur tribunal sudah tersedia: 68 Mahkamah Buruh di Semenanjung, 16 di Sabah, 16 di Sarawak, 22 Mahkamah Perusahaan serta 53 fasiliti PERKESO.

Angka pendapatan perlu dilihat dengan tenang, bukan dikira daripada tangkapan skrin terbaik. Kajian Jabatan Perangkaan Malaysia terhadap 6,657 pekerja penghantaran mendapati 97.71 peratus berusia 15 hingga 30 tahun, 63.39 peratus tidak mempunyai simpanan, dan 73.98 peratus menjadikan kerja ini sumber pendapatan utama. Kumpulan terbesar, lebih 26 peratus, memperoleh RM1,501 hingga RM2,499 sebulan; lebih 23 peratus memperoleh RM1,500 ke bawah, dan lebih 11 peratus antara RM2,500 hingga RM3,170. Bacaan yang jujur ialah kerja ini memberi tunai harian yang cepat, tetapi majoriti penunggang berada pada paras yang hampir sama dengan gaji minimum sebelum ditolak minyak, servis dan tayar.

• ▸ Petrol, servis dan tayar ialah kos pertama yang perlu ditolak, bukan kos terakhir yang diingat.
• ▸ Bilangan pesanan bergantung pada kawasan: Kota Bharu, Kubang Kerian dan Pengkalan Chepa lebih padat berbanding daerah luar bandar.
• ▸ Perlindungan di bawah Akta 872 perlu disemak dengan platform masing-masing, termasuk caruman PERKESO yang dijadualkan bermula selepas integrasi sistem.
• ▸ Kerja ini menggunakan badan, jadi waktu rehat bukan pilihan; penunggang yang bekerja 12 jam sehari jarang bertahan lama.

Pilihan 3: Menjual dari rumah melalui telefon

Halangan terbesar jualan dalam talian dari kampung ialah sambungan internet, dan halangan itu sedang mengecil. Liputan 5G di kawasan berpenduduk Kelantan mencecah kira-kira 87 peratus setakat Ogos 2026, melepasi sasaran kebangsaan 80 peratus bagi tahun itu, menurut Pengerusi Jawatankuasa Pendidikan, Pengajian Tinggi, Teknologi Hijau, Digital dan Inovasi negeri, Datuk Wan Roslan Wan Hamat. Pada awal 2025, liputan negeri ini baru 67 peratus dengan 232 menara siap.

Pendaftaran perniagaan pula murah dan jelas. Suruhanjaya Syarikat Malaysia menetapkan fi RM30 setahun bagi perniagaan milikan tunggal yang menggunakan nama sendiri seperti pada kad pengenalan, dan RM60 setahun bagi perniagaan milik tunggal atau perkongsian yang menggunakan nama tred. Modal permulaan yang sebenar ialah telefon, cahaya yang cukup untuk merakam, bekas dan bahan mentah. Tetapi kos rendah juga bermakna persaingan tinggi, dan yang menentukan jualan ialah jawapan pantas, penerangan produk yang jelas dan gambar yang tidak mengelirukan pembeli.

Barang yang paling mudah dijual dari rumah di Kelantan biasanya barang yang tidak rosak dalam sehari dan tidak berat untuk dihantar: kuih kering, sambal, keropok, songket dan batik kecil, serta barangan keperluan rumah yang dibeli pukal di Rantau Panjang. Bagi penjual baru, satu saluran sahaja sudah cukup sehingga 20 pesanan pertama, kerana menguruskan tiga platform dengan 10 pesanan sehari lebih memenatkan daripada menguntungkan.

Pilihan 4: Gerai, pasar dan saluran agromakanan

Pasar awam masih menjadi pusat tunai terpantas di negeri ini, dan kerajaan negeri sedang melabur di dalamnya. Pasar Awam Machang yang baharu dibuka di Bandar Seri Mentara, kawasan pembangunan seluas 23.58 ekar bernilai RM70 juta dengan 169 unit kedai dan pejabat dua tingkat. Kerajaan negeri menyalurkan RM85,200 untuk menampung sewa kedai peniaga selama tiga bulan pertama, dan bantuan itu diumumkan Menteri Besar, Datuk Mohd Nassuruddin Daud, pada 27 September 2026.

Dua pengajaran boleh diambil daripada angka itu. Pertama, sewa ialah kos paling berat bagi peniaga gerai, jadi sebarang pengiraan keuntungan mesti bermula dengan sewa dan bukan dengan jualan. Kedua, berpindah lokasi mengubah hasil jualan, jadi peniaga yang baru masuk perlu menyimpan tunai untuk tempoh penyesuaian. Saluran alternatif seperti Program Jualan Agro MADANI FAMA boleh membantu pada peringkat awal: edisi Kelantan yang berlangsung pada 24 Julai 2025 menyediakan 46 lot jualan untuk 39 usahawan Kelantan yang menawarkan produk agromakanan segar, dengan penjimatan harga 10 hingga 30 peratus kepada pengunjung. Bagi peniaga kecil, program sebegini memberi pendedahan tanpa perlu menanggung sewa bulanan.

• ▸ Mulakan dengan satu jenis barang yang anda benar-benar tahu mutunya, bukan campuran sepuluh barang.
• ▸ Harga mesti menampung sewa, bahan, pembungkusan, pengangkutan dan masa yang hilang.
• ▸ Pasar pagi tamat sebelum tengah hari, jadi jualan yang tidak habis pada jam 11 pagi biasanya menjadi kerugian bahan.
• ▸ Rekod jualan harian selama tiga bulan lebih berguna daripada undian di media sosial.

Kira untung bersih sebelum menambah jam

Untung bersih sebulan =
  (jam seminggu x kadar sejam) x 4
  - petrol dan tambang
  - penyelenggaraan, tayar dan susut nilai
  - bahan mentah atau kos penghantaran
  - fi platform dan caj pembayaran
  - cukai pendapatan yang perlu dilaporkan

Formula itu ringkas, tetapi ia menyingkirkan kesilapan yang paling kerap berlaku, iaitu mengira hasil kasar sebagai keuntungan. Pekerja penghantaran dalam lingkungan RM1,501 hingga RM2,499 sebulan perlu menolak petrol sebelum membandingkan pendapatannya dengan gaji RM1,700; dalam banyak kes, baki bersih selepas kos itulah yang menentukan sama ada kerja itu benar-benar menambah pendapatan atau hanya memindahkan masa kepada tunai. Bagi jualan makanan, kos bahan, pembungkusan dan pengangkutan dikira satu per satu, kemudian dibandingkan dengan harga jualan, bukan dirasakan.

Satu lagi angka yang perlu diingat ialah 63.39 peratus. Itu ialah bahagian pekerja penghantaran dalam kajian DOSM yang tidak mempunyai simpanan, walaupun kerja mereka menghasilkan tunai setiap hari. Pendapatan sampingan yang tidak disimpan akan hilang dalam perbelanjaan harian, jadi bayaran pertama setiap minggu sepatutnya masuk ke akaun simpanan, bukan ke dalam poket.

Senarai semak 30 hari pertama

• ▸ Tetapkan bilangan jam dahulu: 10 hingga 15 jam seminggu lebih mampan daripada 40 jam pada minggu pertama kemudian berhenti.
• ▸ Daftar perniagaan dengan SSM jika menjual barang atau perkhidmatan: RM30 setahun untuk nama sendiri, RM60 untuk nama tred, dan simpan slip pendaftaran.
• ▸ Asingkan duit niaga daripada belanja rumah dengan satu akaun berasingan supaya keuntungan boleh diukur.
• ▸ Catat wang masuk dan keluar pada hari yang sama; rekod inilah yang menjawab soalan berbaloi atau tidak selepas tiga bulan.
• ▸ Pilih satu saluran sahaja dahulu, sama ada pasar, penghantaran atau jualan dalam talian, dan tambah saluran kedua hanya apabila yang pertama sudah stabil.
• ▸ Simpan perbelanjaan tiga bulan untuk bulan yang jualan jatuh, terutama pada musim tengkujuh di pantai Kelantan.