AI dan hak cipta: siapa sebenarnya pemilik kandungan yang dijana mesin

Pada 29 September 2026, Mahkamah Rayuan Amerika Syarikat untuk Litar Ketiga mengesahkan keputusan mahkamah rendah bahawa ROSS Intelligence melanggar hak cipta Thomson Reuters apabila nota editorial Westlaw digunakan untuk melatih sistem AI. Ia keputusan pertama sebuah mahkamah rayuan persekutuan Amerika yang menjawab secara terus sama ada latihan model AI boleh dikira penggunaan adil. Di Malaysia, soalan yang sama masih belum ada jawapan bertulis: konsultasi awam MyIPO mengenai Akta Hak Cipta 1987 ditutup pada 14 Ogos 2026, dan setakat 2 Oktober 2026 tiada draf rang undang-undang dibentangkan di Parlimen.

Apa yang diputuskan pada 29 September 2026

Tuntutan bermula pada 2020, apabila Thomson Reuters mendakwa ROSS Intelligence menyalin nota kepala Westlaw, iaitu ringkasan pendek editor tentang isu undang-undang dalam sesuatu kes, lalu menggunakannya untuk melatih enjin carian undang-undang yang bersaing. Mahkamah Litar Ketiga mengekalkan keputusan Hakim Stephanos Bibas bahawa 2,243 nota kepala itu cukup asli untuk dilindungi hak cipta dan latihan tersebut bukan penggunaan adil. Yang tinggal untuk perbicaraan penuh di Delaware ialah hak cipta yang sudah tamat tempoh dan jumlah ganti rugi.

Panel tiga hakim yang diketuai Hakim Litar Tamika Montgomery-Reeves menolak hujah bahawa penyalinan peringkat pertengahan untuk melatih mesin dilindungi secara automatik. Mahkamah meneliti kes Google lwn Oracle dan mendapati elemen keperluan tidak ada: teks penuh keputusan mahkamah sudah tersedia dalam domain awam, dan ROSS memilih lapisan editorial Westlaw kerana ia lebih mudah. Hujah mahkamah boleh diringkaskan dalam satu baris: kemudahan bukan alasan untuk menyalin. ROSS juga tidak pernah menunjukkan nota kepala itu kepada pengguna; nota tersebut hanya menjadi contoh berlabel untuk melatih model.

Empat faktor penggunaan adil diuji satu per satu. Mahkamah mendapati penggunaan ROSS bersifat komersial dan hanya sedikit transformatif, kerana kedua-dua pihak menggunakan nota kepala untuk tujuan yang sama, iaitu membantu penyelidik mencari bahan undang-undang. Faktor jumlah juga berat sebelah: setiap nota kepala ialah karya berhak cipta yang tersendiri, jadi menyalin satu nota secara penuh bermakna menyalin keseluruhan karya itu. Pada faktor pasaran, mahkamah menerima bahawa pasaran pelesenan data latihan wujud dan wajar dilindungi walaupun ia masih baru. Mahkamah tidak memutuskan bahawa latihan AI tidak pernah sah; perbezaan besar dalam kes ini ialah persaingan langsung dengan pemilik bahan asal.

Keputusan itu tidak bermakna semua latihan AI menyalahi undang-undang. Mahkamah memisahkan kesnya daripada model asas yang menjana kandungan baharu, kerana alat ROSS tidak menjana apa-apa, ia hanya memulangkan petikan keputusan mahkamah sedia ada. Yang ditolak ialah penyalinan lapisan editorial pihak lain untuk membina produk yang menggantikan fungsi pemiliknya, terutamanya apabila pemilik itu sudah mula melesenkan bahan tersebut sebagai data latihan.

Kenapa kes ROSS tidak sama dengan penyelesaian AS$1.5 bilion Anthropic

Pada 20 Julai 2026, seorang hakim persekutuan memberi kelulusan muktamad kepada penyelesaian AS$1.5 bilion antara Anthropic dengan penulis dan penerbit buku, penyelesaian hak cipta terbesar yang diketahui di Amerika Syarikat. Bayaran dianggarkan AS$3,000 bagi setiap karya, merangkumi kira-kira 500,000 karya.

Perbezaan asas terletak pada cara bahan itu diperoleh. Hakim William Alsup memutuskan bahawa latihan model ke atas buku yang dibeli dan diimbas adalah penggunaan adil, tetapi menyimpan lebih tujuh juta buku yang dimuat turun daripada pangkalan cetak rompak bukan. Penyelesaian itu menutup liabiliti penyalinan haram, bukan menutup persoalan latihan AI.

• ▸ Bahan yang diperoleh secara sah untuk latihan AI: dibenarkan dalam kes Anthropic, tetapi belum menjadi peraturan menyeluruh.
• ▸ Bahan cetak rompak: menjadi asas liabiliti, dan dibayar pada kadar AS$3,000 sekarya.
• ▸ Menyalin lapisan editorial pesaing untuk membina produk pengganti: bukan penggunaan adil, menurut Mahkamah Litar Ketiga.

Kedudukan Malaysia: karya yang dijana sepenuhnya oleh mesin tiada hak cipta

Di Dewan Negara pada 4 Ogos 2026, Timbalan Menteri Perdagangan Dalam Negeri dan Kos Sara Hidup Datuk Dr Fuziah Salleh menyatakan bahawa kebenaran pemilik hak cipta diperlukan untuk menggunakan sesuatu karya, termasuk untuk melatih model AI. Beliau merujuk Seksyen 27 Akta Hak Cipta 1987: bayaran dan syaratnya tertakluk kepada perjanjian antara pihak, sama ada melalui lesen, pemindahan hak, atau badan pengurusan kolektif (CMO).

Beliau turut menjelaskan bahawa undang-undang sedia ada hanya melindungi karya yang menunjukkan usaha, kemahiran dan sumbangan intelek manusia; karya yang dijana sepenuhnya oleh AI tanpa kreativiti manusia yang signifikan tidak layak dilindungi. Setakat itu, Malaysia belum merekodkan kes mahkamah berkaitan pelanggaran hak cipta berpunca daripada AI, dan tiada penilaian kesan khusus terhadap pendapatan pekerja kreatif.

MyIPO: konsultasi ditutup 14 Ogos 2026, rang undang-undang belum dibentang

MyIPO mengeluarkan kertas konsultasi awam pada 3 Julai 2026 dan menerima maklum balas sehingga 14 Ogos 2026. Dua isu utama yang dibincangkan ialah penggunaan karya berhak cipta untuk melatih AI, dan sama ada output yang dijana AI patut dilindungi serta berapa banyak sumbangan manusia diperlukan. Menurut ringkasan industri pada 2 Oktober 2026, tiada teks pindaan formal atau rang undang-undang dilihat setakat ini dan tiada jadual masa diberi, jadi apa yang ada sekarang ialah isyarat dasar, bukan peraturan yang sudah berkuat kuasa.

• ▸ Tujuh akta harta intelek berada dalam senarai pindaan, termasuk Akta Hak Cipta 1987 dan Akta Cap Dagangan 2019.
• ▸ Ekonomi kreatif Malaysia menyumbang 6.8% KDNK, iaitu RM130.7 bilion pada 2024, dan menggaji lebih 760,000 orang.
• ▸ Eropah membenarkan pemilik hak mengekalkan hak mereka daripada perlombongan teks dan data; Singapura memberi pengecualian analisis data berkomputer dengan syarat tertentu.

Tarikh Eropah yang sudah berjalan: 2 Ogos 2026

Di Eropah, kewajipan ketelusan di bawah Artikel 50 Akta AI mula berkuat kuasa pada 2 Ogos 2026: penyedia dan pengguna sistem AI tertentu mesti memaklumkan apabila kandungan dijana atau dimanipulasi mesin, dan menandakannya dalam bentuk yang boleh dibaca mesin. Model tujuan am pula wajib menerbitkan ringkasan kandungan latihan mengikut templat rasmi. Bagi pencipta, dokumen itu titik mula termudah untuk menyemak sama ada karya mereka masuk ke dalam set data sesebuah model.

Garis masa yang perlu diingat

• ▸ 3 Julai 2026: MyIPO mengeluarkan kertas konsultasi awam pindaan Akta Hak Cipta 1987.
• ▸ 20 Julai 2026: kelulusan muktamad penyelesaian AS$1.5 bilion Anthropic dengan penulis dan penerbit buku.
• ▸ 2 Ogos 2026: kewajipan ketelusan Artikel 50 Akta AI Eropah mula berkuat kuasa.
• ▸ 14 Ogos 2026: tarikh akhir maklum balas konsultasi awam MyIPO.
• ▸ 29 September 2026: Mahkamah Rayuan Litar Ketiga memutuskan latihan AI bukan penggunaan adil dalam kes ROSS.
• ▸ 2 Oktober 2026: ringkasan industri mengesahkan tiada rang undang-undang pindaan dibentangkan setakat tarikh itu.

Apa yang patut dibuat oleh pencipta dan peniaga kecil di Malaysia

• ▸ Simpan bukti sumbangan manusia: draf awal, fail kerja, tarikh suntingan dan nota kelulusan, kerana perlindungan bergantung pada usaha dan kemahiran manusia.
• ▸ Jangan anggap kandungan yang dijana mesin boleh didaftarkan atau dilesenkan sebagai hak cipta anda tanpa olahan manusia yang jelas.
• ▸ Semak syarat perkhidmatan alat AI yang anda guna, khususnya sama ada ia membenarkan karya anda dijadikan data latihan atau digunakan semula untuk melatih pengguna lain.
• ▸ Kalau anda membina produk yang bersaing dengan pangkalan data pihak lain, elak menyalin lapisan editorial mereka walaupun ia lebih mudah.
• ▸ Simpan lesen dan kebenaran bertulis, dan nyatakan dengan jelas siapa memiliki bahan yang dihasilkan dalam kontrak kerja bebas.

curl -s https://laman-anda.com/robots.txt | grep -i -E 'gptbot|claudebot|ccbot|google-extended'

Baris itu hanya menyemak sama ada laman anda memberi arahan kepada perayau AI yang biasa. Ia bukan perlindungan undang-undang, tetapi ia menjadi rekod bahawa arahan tersebut memang dipasang.

Empat soalan yang masih belum berjawapan

• ▸ Sama ada Malaysia akan mengikut pendekatan kebenaran seperti kedudukan rasmi sekarang, atau membuka pengecualian analisis data untuk latihan AI.
• ▸ Sama ada karya yang dihasilkan dengan bantuan AI boleh diisytiharkan atau dipertikaikan oleh pengguna alat itu.
• ▸ Berapa bahagian nilai yang sampai kepada pencipta asal apabila karya mereka menjadi data latihan, dan siapa yang mengutipnya.
• ▸ Bila rang undang-undang pindaan Akta Hak Cipta 1987 akan dibentangkan, memandangkan konsultasi sudah ditutup tanpa jadual masa.