Cara menyemak waktu solat di seluruh dunia

Waktu solat di Kuala Lumpur, Kaherah, London dan Istanbul tidak dikira dengan satu formula yang sama. Sudut matahari untuk Subuh dan Isyak berbeza mengikut kaedah yang dipilih, dan setiap negara pula menambah nilai ikhtiyat sendiri. Sebab itu dua aplikasi boleh menunjukkan waktu yang berbeza walaupun kedua-duanya menggunakan data astronomi yang betul.

Artikel ini menerangkan cara menyemak waktu solat di mana-mana tempat di dunia: apa yang menentukan waktu, kaedah mana digunakan di negara mana, apa yang berlaku di negara yang matahari tidak tenggelam, dan cara mengesahkan waktu sebelum awak bergantung padanya.

Lapan titik masa yang dikira setiap hari

Semua kaedah bermula dengan titik yang sama, kerana titik itu ditentukan oleh matahari, bukan oleh mazhab atau negara.

• ▸ Imsak: beberapa minit sebelum Subuh, digunakan sebagai langkah berhati-hati untuk berhenti makan sahur.
• ▸ Subuh: apabila cahaya fajar mula menyebar di ufuk timur.
• ▸ Syuruk: apabila bahagian atas matahari mula muncul di ufuk timur.
• ▸ Zohor: apabila matahari mula bergerak turun selepas berada di puncaknya.
• ▸ Asar: apabila panjang bayang sesuatu objek sama dengan satu atau dua kali ketinggiannya, ditambah bayang pada waktu tengah hari.
• ▸ Maghrib: selepas matahari terbenam sepenuhnya.
• ▸ Isyak: apabila cahaya senja hilang sepenuhnya dan langit menjadi gelap.
• ▸ Tengah malam: pertengahan antara terbenam matahari dan terbit fajar.

Yang berubah antara satu tempat dengan tempat lain bukan definisi ini, tetapi cara mengira bila ia berlaku.

Kaedah pengiraan dan sudut yang digunakan

Sesebuah kaedah biasanya ditentukan oleh tiga perkara: sudut Subuh, sudut Isyak, dan sama ada Maghrib dikira pada terbenam matahari atau selepas beberapa minit. Sudut itu ialah ketinggian matahari di bawah ufuk, dalam darjah.

• ▸ Muslim World League: Subuh 18 darjah, Isyak 17 darjah. Digunakan di sebahagian Eropah dan Asia.
• ▸ Islamic Society of North America: Subuh 15 darjah, Isyak 15 darjah. Amerika Syarikat dan Kanada.
• ▸ Egyptian General Authority of Survey: Subuh 19.5 darjah, Isyak 17.5 darjah.
• ▸ Umm al-Qura, Makkah: Subuh 18.5 darjah, Isyak 90 minit selepas Maghrib, dan 120 minit pada Ramadan.
• ▸ University of Islamic Sciences, Karachi: Subuh 18 darjah, Isyak 18 darjah. Pakistan, India, Bangladesh, Afghanistan.
• ▸ Majlis Ugama Islam Singapura: Subuh 20 darjah, Isyak 18 darjah.
• ▸ Jabatan Kemajuan Islam Malaysia: Subuh 20 darjah, Isyak 18 darjah. Ini nilai yang digunakan untuk waktu rasmi di Malaysia.
• ▸ Kementerian Agama Republik Indonesia: Subuh 20 darjah, Isyak 18 darjah.
• ▸ Diyanet Turki: Subuh 18 darjah, Isyak 17 darjah.
• ▸ Institute of Geophysics, University of Tehran: Subuh 17.7 darjah, Isyak 14 darjah, dengan Maghrib pada 4.5 darjah.

Perbezaan satu hingga tiga darjah itu tidak kecil kesannya. Pada latitud Malaysia, beza satu darjah boleh bermakna satu hingga tiga minit, dan pada latitud Eropah ia boleh menjadi sepuluh minit atau lebih, terutamanya pada musim sejuk.

Asar: satu bayang atau dua bayang

Waktu Asar bergantung pada mazhab yang diikuti dalam menentukan panjang bayang. Dalam mazhab Syafie, Asar masuk apabila panjang bayang objek sama dengan ketinggiannya, ditambah bayang pada waktu tengah hari. Dalam mazhab Hanafi, ia masuk apabila bayang menjadi dua kali ketinggian objek.

Kesannya, waktu Asar dalam aplikasi yang menggunakan tetapan Hanafi akan lebih lewat, kadangkala hampir satu jam pada latitud tinggi. Ini bukan kesilapan. Ia pilihan fiqh, dan aplikasi biasanya membenarkan awak menukarnya dalam tetapan.

Contoh sebenar: satu bandar, lima kaedah

Supaya perbezaan itu tidak kekal sebagai teori, ini hasil pengiraan untuk Kuala Lumpur pada 21 Oktober 2026, menggunakan lima kaedah yang berbeza melalui API Aladhan.

• ▸ JAKIM, Subuh 20 darjah dan Isyak 18 darjah: Subuh 05:39, Isyak 20:09.
• ▸ Muslim World League, 18 dan 17 darjah: Subuh 05:47, Isyak 20:05.
• ▸ University of Islamic Sciences, Karachi, 18 dan 18 darjah: Subuh 05:47, Isyak 20:09.
• ▸ Umm al-Qura, 18.5 darjah dan 90 minit selepas Maghrib: Subuh 05:45, Isyak 20:29.
• ▸ ISNA, 15 dan 15 darjah: Subuh 05:59, Isyak 19:57.

Bezanya 20 minit pada Subuh dan 32 minit pada Isyak, di bandar yang sama, pada hari yang sama. Tiada satu pun daripada angka itu salah dari segi matematik. Yang berbeza ialah andaian yang digunakan.

Ini juga menjelaskan mengapa waktu rasmi JAKIM boleh berbeza satu dua minit daripada hasil pengiraan menggunakan sudut JAKIM. Pihak berkuasa menambah ikhtiyat mengikut keputusan tempatan, dan itulah yang diumumkan kepada masjid.

Negara yang matahari tidak tenggelam

Di utara Scandinavia, Kanada utara dan sebahagian Russia, ada hari yang matahari tidak terbenam langsung, dan ada hari yang tidak terbit. Pada hari itu, formula biasa tidak boleh menghasilkan waktu Subuh dan Isyak, kerana tidak ada senja yang boleh diukur. Tiga kaedah digunakan untuk menyelesaikannya:

• ▸ Pertengahan malam: tempoh antara terbenam dan terbit matahari dibahagi dua. Isyak diletakkan pada pertengahan pertama, Subuh pada pertengahan kedua.
• ▸ Satu per tujuh malam: tempoh malam dibahagi tujuh. Isyak bermula selepas satu pertujuh pertama, dan Subuh pada permulaan pertujuh terakhir.
• ▸ Berdasarkan sudut: tempoh malam dibahagi mengikut nisbah sudut senja. Jika sudut Isyak 15 darjah, Isyak bermula selepas 15/60 daripada malam.

Selain itu, sesetengah komuniti mengikuti waktu bandar terdekat yang mempunyai waktu normal, atau fatwa pihak berkuasa tempatan. Dalam keadaan ini, rujukan tempatan mengatasi pengiraan, kerana ia melibatkan hukum, bukan hanya astronomi.

Siang sepanjang hari, dan malam sepanjang hari

Kawasan di utara dan selatan bulatan Artik, kira-kira 66.5 darjah, mengalami dua keadaan yang tidak ada di Malaysia. Pada musim panas, matahari tidak terbenam langsung selama beberapa minggu atau bulan. Pada musim sejuk, matahari tidak terbit langsung. Di Kutub Utara, siang berlangsung kira-kira enam bulan, kemudian malam kira-kira enam bulan.

Dalam kedua-dua keadaan itu, sudut matahari tidak pernah mencapai nilai yang diperlukan untuk Subuh dan Isyak. Pada musim panas, matahari tidak turun cukup dalam di bawah ufuk, jadi fajar dan senja sebenar tidak berlaku. Pada musim sejuk, matahari tidak naik, jadi Zohor dan Asar pula tidak boleh ditentukan dengan cara biasa. Formula astronomi tidak rosak; ia hanya tidak mempunyai input yang diperlukan.

Tempat yang mengalaminya termasuk Tromso dan Svalbard di Norway, Murmansk di Russia, Utqiagvik di Alaska, dan stesen penyelidikan di Antartika. Tetapi kesannya mula terasa lebih awal daripada itu. Pada latitud sekitar 50 hingga 60 darjah, seperti London, Berlin atau Moscow, waktu Isyak pada bulan Jun boleh hilang sepenuhnya walaupun matahari masih terbenam.

Empat pendekatan digunakan oleh komuniti di sana:

• ▸ Pertengahan malam: tempoh antara terbenam dan terbit dibahagi dua, dan Subuh serta Isyak diletakkan pada pertengahan itu.
• ▸ Satu per tujuh malam: malam dibahagi tujuh, Isyak selepas satu pertujuh pertama, Subuh pada permulaan pertujuh terakhir.
• ▸ Berdasarkan sudut: nisbah sudut senja digunakan untuk membahagi malam, contohnya 15/60 untuk sudut 15 darjah.
• ▸ Mengikut tempat terdekat atau fatwa tempatan: sesetengah komuniti mengikut waktu bandar lain yang mempunyai siang dan malam normal, atau mengikut jadual tetap yang ditetapkan pihak berkuasa agama tempatan.

Tiada satu jawapan yang diterima semua mazhab dan semua negara. Sebab itu, bagi sesiapa yang tinggal atau melancong ke kawasan ini, rujukan pihak berkuasa tempatan lebih penting daripada aplikasi, kerana isu ini melibatkan hukum dan bukan hanya pengiraan.

Zon masa dan waktu siang: kesilapan yang paling biasa

Waktu solat ialah waktu tempatan. Kalau telefon menetapkan zon masa yang salah, semua waktu akan beralih, dan ia berlaku tanpa amaran. Ini biasa berlaku kepada musafir yang baru tiba, kepada telefon yang dimatikan lama, dan pada hari peralihan waktu siang di negara yang menggunakannya.

• ▸ Pastikan zon masa telefon ditetapkan secara automatik, atau tetapkan sendiri mengikut bandar awak berada.
• ▸ Di negara yang menggunakan daylight saving, waktu solat beralih satu jam dua kali setahun. Aplikasi yang menyimpan waktu lama akan memberi waktu yang salah pada hari peralihan.
• ▸ Jangan gunakan koordinat GPS tanpa memetakannya kepada zon rujukan tempatan. Dua tempat yang berdekatan boleh berada dalam zon yang berbeza.
• ▸ Selepas penerbangan, tukar zon sebelum menyemak waktu, bukan selepas azan berbunyi.

Cara mengesahkan waktu di mana-mana negara

Urutan ini berfungsi di hampir semua tempat, dan ia mengelakkan pergantungan pada satu aplikasi sahaja.

• ▸ Cari pihak berkuasa agama tempatan dahulu. Di Malaysia, JAKIM melalui portal e-Solat. Di Singapura, MUIS. Di Indonesia, Kementerian Agama. Di Mesir, Dar al-Ifta. Di Turki, Diyanet. Waktu rasmi mereka mengatasi pengiraan aplikasi.
• ▸ Semak kaedah yang digunakan oleh aplikasi awak. Kalau ia menggunakan kaedah yang berbeza daripada negara tempat awak berada, tukar kaedah atau gunakan aplikasi lain.
• ▸ Bandingkan tiga waktu yang paling mudah diperiksa: Subuh, Zohor dan Maghrib. Perbezaan satu hingga tiga minit mungkin ikhtiyat. Perbezaan lebih daripada lima minit patut dijelaskan.
• ▸ Rujuk masjid setempat untuk waktu sebenar yang digunakan oleh jemaah. Kalau masjid dan aplikasi berbeza, ikut jemaah tempatan.
• ▸ Untuk pengiraan sendiri, gunakan perpustakaan terbuka seperti PrayTimes atau API Aladhan, dan tetapkan kaedah, sudut serta nilai ikhtiyat secara jelas.

Alat yang boleh digunakan

Untuk pembaca biasa, aplikasi sudah cukup. Untuk sesiapa yang membina laman atau sistem, dua sumber ini berguna kerana ia menyatakan kaedah dan sudut secara terbuka.

• ▸ PrayTimes: perpustakaan pengiraan sumber terbuka yang menerangkan setiap formula, termasuk kaedah untuk latitud tinggi.
• ▸ Aladhan: API percuma yang menyokong lebih dua puluh kaedah, termasuk JAKIM, Kemenag, MUIS, MWL, ISNA, Umm al-Qura dan Karachi. Ia juga membenarkan pelarasan minit bagi setiap waktu.

Yang penting bukan alat mana yang dipilih, tetapi sama ada alat itu menyatakan kaedahnya. Aplikasi yang menyembunyikan kaedah dan sudut sukar disemak, dan itulah punca utama keraguan.

Di mana RecIbadah masuk

RecIbadah ialah aplikasi Android yang saya bina untuk kegunaan sendiri, kemudian dikongsikan percuma. Ia menggunakan waktu rasmi JAKIM mengikut zon untuk 60 zon di Malaysia, bersama azan, arah kiblat, penjejak solat dan Al-Quran, dan ia berfungsi tanpa internet.

Hadnya dinyatakan terus: ia untuk zon Malaysia. Kalau awak berada di luar Malaysia, gunakan kaedah dan pihak berkuasa tempatan negara itu seperti yang diterangkan di atas. RecIbadah bukan pengganti rujukan rasmi di mana-mana negara, dan ia bukan sumber fatwa.

Senarai semak ringkas

• ▸ Zon masa telefon betul, dan daylight saving diambil kira.
• ▸ Kaedah pengiraan aplikasi sepadan dengan negara tempat awak berada.
• ▸ Mazhab Asar ditetapkan, Syafie atau Hanafi, mengikut pegangan awak.
• ▸ Waktu disemak dengan pihak berkuasa tempatan atau masjid setempat.
• ▸ Perbezaan yang tinggal dijelaskan oleh ikhtiyat, bukan oleh kesilapan.
• ▸ Aplikasi masih berfungsi apabila internet tiada, dan azan berbunyi walaupun telefon senyap.

Waktu solat boleh dikira di mana-mana tempat di dunia, tetapi ia tidak boleh dikira tanpa menyatakan andaiannya. Sebaik sahaja kaedah, sudut dan zon masa dinyatakan, perbezaan kecil bukan lagi misteri, dan awak boleh memilih rujukan yang paling sesuai dengan tempat awak berdiri.