AI saring paru-paru di 902 klinik Malaysia, dan apa ujian terbesar dunia jumpa

Kementerian Kesihatan menyasarkan 902 klinik kesihatan seluruh negara menawarkan pendekatan kesihatan paru-paru bersepadu menjelang hujung tahun ini, sebahagiannya dengan saringan berbantukan kecerdasan buatan. Angka 902 itu besar. Ia bermakna hampir setiap Klinik Kesihatan di bawah kementerian akan mempunyai keupayaan menyaring penyakit paru-paru dengan bantuan algoritma, bukan hanya hospital pakar.

Kecerdasan buatan, atau AI, dalam kes ini bermaksud program komputer yang dilatih mengenali corak pada gambar sinar-X dada, kemudian menandakan kawasan yang kelihatan mencurigakan supaya doktor memeriksanya dahulu. Ia bukan mesin yang membuat diagnosis sendiri.

Pada minggu yang sama, satu ujian rawak yang diterbitkan dalam jurnal Nature Medicine memberi hasil yang berlawanan arah dengan semangat pengumuman itu. Kedua-duanya tidak bercanggah, dan memahami sebabnya lebih berguna daripada memilih sebelah.

Apa yang diumumkan pada September 2026

Menteri Kesihatan Datuk Seri Dr Dzulkefly Ahmad menyatakan sasaran 902 klinik itu dalam ucapannya pada Mesyuarat Ilmiah Tahunan 2026 Unit Penyelidikan Kesihatan Pernafasan Global NIHR, seperti dilaporkan New Straits Times pada 14 September 2026. Malay Mail pada 15 September melaporkan perkara yang sama dengan penekanan bahawa klinik-klinik itu akan menawarkan saringan paru-paru berbantukan AI menjelang hujung tahun.

Menurut laporan NST, pendekatan bersepadu itu merangkumi promosi kesihatan, saringan, program berhenti merokok dan laluan rujukan, semuanya di bawah Inisiatif Kesihatan Paru-Paru 2025 hingga 2030. Tumpuannya bukan hanya kanser, tetapi juga penyakit pernafasan kronik seperti asma dan penyakit pulmonari obstruktif kronik, iaitu keadaan paru-paru yang rosak perlahan dan menyebabkan sesak nafas berpanjangan.

Perlu dinyatakan dengan jelas, sasaran 902 klinik itu ialah pendekatan bersepadu keseluruhan. Saringan AI ialah sebahagian daripadanya, bukan keseluruhannya. Kedua-dua laporan tidak menyatakan berapa banyak klinik yang akan mempunyai perkakasan AI menjelang akhir tahun.

Bagaimana AI masuk dalam saringan paru-paru

Saringan bermula dengan sinar-X dada, iaitu gambar hitam putih bahagian dalam dada yang diambil dalam beberapa saat. AI menyemak gambar itu dan menandakan kawasan mencurigakan seperti nodul, iaitu bintik atau ketumbuhan kecil pada paru-paru yang boleh menjadi kanser atau boleh juga tidak.

Ada dua cara berbeza AI digunakan dalam aliran kerja ini, dan perbezaannya penting untuk memahami perbahasan hari ini.

• ▸ Penemuan. AI menandakan kawasan mencurigakan, kemudian pakar radiologi, iaitu doktor yang mentafsir gambar perubatan, membaca gambar itu dan menulis laporan rasmi.
• ▸ Keutamaan senarai kerja. AI menyusun semula senarai gambar yang menunggu untuk dibaca, supaya kes paling mencurigakan diletakkan di hadapan. Gambar yang sama masih dibaca oleh pakar radiologi, cuma urutannya berubah.
• ▸ Yang kedua itulah yang diuji dalam ujian besar dunia, dan inilah punca hasilnya kelihatan bertentangan dengan jangkaan.

Apa yang program Malaysia sudah jumpa

Program saringan paru-paru berbantukan AI di Malaysia bermula sebagai rintis pada 2025 di tujuh klinik kesihatan, dengan sasaran kumpulan berisiko tinggi dan menggunakan sinar-X dada. Maklumat itu dicatat dalam kertas dasar mengenai penjagaan kanser paru-paru di Malaysia yang diterbitkan Kumpulan Dasar dan Perkongsian Global bersama The Health Policy Partnership pada November 2025.

Hasil awal tempoh rintis dilaporkan pada awal November 2025. Angka-angka itu, seperti dilaporkan Kosmo pada 2 November 2025, ialah yang berikut.

• ▸ 3,482 pemeriksaan sinar-X dijalankan terhadap golongan berisiko tinggi.
• ▸ 3,778 penemuan berisiko dikenal pasti, termasuk 229 kes ketumbuhan di bahagian paru-paru.
• ▸ 22 kes kanser paru-paru dikesan dalam tempoh dua bulan.

Selain itu, AstraZeneca Malaysia dan Institut Kanser Negara bekerjasama di bawah Projek Saringan Awal Paru-Paru, atau SAPU, untuk membawa pengimejan berbantukan AI ke kemudahan kerajaan. Laporan Healthcare IT News pada Julai 2025 menyatakan bahawa inisiatif berkaitan sebelum itu sudah menyaring hampir 19,000 pesakit dalam tempoh tiga tahun dan merujuk lebih 400 pesakit berisiko tinggi ke hospital untuk pemeriksaan lanjut.

Kenapa saringan awal sangat ditekankan. Menurut AstraZeneca Malaysia, lapan daripada sepuluh kes kanser paru-paru di negara ini dikesan pada Tahap 4, iaitu peringkat paling lewat apabila rawatan menyelamatkan nyawa semakin sukar. Saringan bukan bertujuan mencari lebih banyak pesakit. Ia bertujuan mencari mereka lebih awal.

Ujian terbesar dunia, dan hasilnya bukan seperti dijangka

Ujian yang dimaksudkan ialah LungIMPACT, diterbitkan dalam Nature Medicine pada 24 Mac 2026. Ia ujian rawak terkawal, iaitu bentuk ujian paling kuat kerana peserta dibahagikan secara rawak supaya perbandingannya adil. Ujian ini berjalan di lima Trust Perkhidmatan Kesihatan Kebangsaan di United Kingdom, antara 17 Julai 2023 hingga 31 Disember 2024, dan pesakit diikuti hingga Jun 2025.

Reka bentuknya perlu difahami sebelum melihat angkanya, kerana di sinilah ramai orang tersalah sangka. AI tersedia dalam kedua-dua kumpulan peserta. Yang dirawakkan secara harian hanya satu perkara, iaitu sama ada penemuan AI itu diberi keutamaan pada senarai kerja atau tidak. Jadi ujian ini bukan AI lawan tiada AI. Ia keutamaan AI lawan urutan biasa, apabila AI sudah ada pada kedua-duanya.

Hasilnya, daripada 97,731 sinar-X, sebanyak 93,326 dianalisis. Ini yang ditemui.

• ▸ Masa ke tomografi berkomputer, iaitu imbasan CT yang memberi gambaran tiga dimensi, ialah 53 hari dengan keutamaan AI dan 53 hari tanpa keutamaan. Perbezaannya tidak signifikan secara statistik, dengan nilai P 0.31.
• ▸ Masa ke diagnosis kanser paru-paru ialah 44 hari berbanding 46 hari.
• ▸ Masa ke rujukan kanser paru-paru ialah 14 hari berbanding 15 hari, dan masa ke rawatan 76 hari berbanding 72.5 hari.
• ▸ Peringkat kanser semasa diagnosis juga tidak berbeza dengan ketara (nilai P 0.34).
• ▸ Kanser paru-paru didiagnosis pada 558 orang, iaitu 0.6 peratus daripada semua sinar-X yang dianalisis.

Penjelasan paling jelas datang daripada perbandingan antara piawaian dan realiti di England. Laluan Optimum Kebangsaan untuk Kanser Paru-Paru menetapkan bahawa pesakit dengan sinar-X mencurigakan perlu menjalani CT dalam tempoh 72 jam. Median sebenar dalam ujian ini ialah 53 hari, iaitu beribu kali lebih lama daripada piawaian yang ditulis. Menyusun semula senarai bacaan tidak dapat menutup jurang itu. Yang boleh menutupnya ialah lebih banyak kapasiti CT, makmal dan pakar.

Angka yang paling saya tidak sangka

Apa yang kurang dilaporkan ialah kadar ketidaksepakatan antara AI dan pakar radiologi. Dalam 28,261 sinar-X, iaitu 30.3 peratus, penemuan AI dan laporan radiologi tidak selari. Apabila kes yang tidak selari itu disemak semula oleh pakar, penemuan yang boleh ditindaklanjuti dikenal pasti dalam 6,750 kes, iaitu 23.9 peratus daripada kes yang tidak selari.

Jadi hampir satu daripada tiga bacaan menunjukkan AI dan manusia melihat perkara berbeza. Ini bukan bukti AI gagal, kerana sebahagian perbezaan itu bermakna AI menangkap perkara yang terlepas pandang. Tetapi ia juga bukan bukti AI boleh dibiarkan berjalan sendiri. Sebarang sistem yang menggunakan AI pada gambar perubatan mesti mempunyai lapisan semakan manusia yang benar-benar berlaku, bukan semakan atas kertas.

Apa yang kita masih belum tahu tentang program Malaysia

Program di Malaysia berbeza daripada ujian di United Kingdom dalam satu perkara asas, iaitu ia bukan ujian rawak terkawal. Ia pelaksanaan. Perbezaan itu bukan kelemahan pentadbiran, tetapi ia mengehadkan apa yang kita boleh simpulkan daripada angka yang keluar nanti.

• ▸ Tiada hasil pesakit yang diterbitkan. Kita tahu 22 kes kanser dikesan dalam tempoh rintis, tetapi kita tidak tahu berapa daripadanya dikesan pada peringkat awal, berapa yang menerima rawatan dan bagaimana hasilnya kemudian.
• ▸ Tiada angka negatif palsu. Dalam saringan, sebahagian besar penemuan mencurigakan tidak menjadi kanser. Bilangan 3,778 penemuan berisiko itu lebih besar daripada 3,482 imbasan, jadi satu imbasan boleh menghasilkan lebih daripada satu penemuan.
• ▸ Tiada maklumat tentang siapa yang menyemak semula penemuan AI, dan berapa lama masa semakan itu diambil. Bahagian ini yang menentukan sama ada saringan benar-benar mengubah nasib pesakit.
• ▸ Tiada maklumat kos. AI dan perkakasan jarang menjadi bahagian paling mahal. Kos susulan, imbasan dan biopsi biasanya lebih besar.

Ini bukan tuduhan terhadap kementerian. Program yang berjalan selama setahun memang jarang mempunyai penilaian lengkap. Tetapi ia bermakna ayat seperti saringan AI menyelamatkan nyawa belum boleh diukur lagi di negara ini, hanya boleh diharap.

Kenapa kedua-dua cerita ini boleh benar pada masa yang sama

Mengenal pasti sesuatu yang mencurigakan pada gambar tidak sama dengan mempercepatkan pesakit sampai ke rawatan. Dua perkara itu berlaku pada dua peringkat berbeza, dan AI pada hari ini jauh lebih baik pada peringkat pertama berbanding peringkat kedua.

Di Malaysia, peringkat pertama itu sangat bernilai kerana lapan daripada sepuluh kes sudah berada pada Tahap 4 semasa dikesan. Mencari kes lebih awal dalam kumpulan berisiko tinggi mengubah peluang seseorang. Tetapi apabila AI menemui lebih banyak kes, soalan seterusnya ialah sama ada kapasiti imbasan, susulan dan rawatan boleh menampungnya. Kalau tidak, kita hanya menambah orang dalam barisan menunggu yang sama.

Inilah sebabnya perbahasan tentang AI dalam perubatan tidak boleh berhenti pada ketepatan algoritma. Ketepatan ialah syarat masuk. Isu sebenar ialah apa yang berlaku selepas keputusan keluar.

Kalau awak mahu saringan paru-paru

• ▸ Saringan ini disasarkan kepada kumpulan berisiko tinggi, bukan semua orang. Yang paling utama ialah sejarah merokok, sama ada awak merokok sekarang atau pernah merokok lama.
• ▸ Tanya di Klinik Kesihatan berdekatan kerana inilah tempat program itu berjalan, bukan hanya hospital.
• ▸ Beritahu doktor tentang gejala yang tidak biasa seperti batuk berpanjangan lebih tiga minggu, batuk berdarah, sesak nafas yang bertambah teruk atau penurunan berat badan tanpa sebab.
• ▸ Faham satu perkara sebelum menerima apa-apa keputusan. Penemuan mencurigakan pada gambar bukan diagnosis. Ia hanya sebab untuk menjalani pemeriksaan lanjut, dan sebahagian besarnya tidak menjadi kanser.

Kalau awak mahu mengikuti perkembangan dasar AI di Malaysia secara lebih luas, halaman topik AI mengumpulkan semua tulisan berkaitan di laman ini.