AI dalam ketenteraan: apa yang terbuka untuk kita tahu, dan apa yang tidak

Minggu ini, di Geneva, sekumpulan diplomat berhimpun untuk merangka perjanjian pertama yang mengawal penggunaan senjata autonomi. Hasilnya dilaporkan meluas: Amerika Syarikat dan Rusia menolak beberapa peruntukan utama, termasuk kewajipan pengawasan manusia dan pertimbangan etika. Perjanjian itu belum wujud, dan setakat September 2026 tiada satu pun perjanjian antarabangsa yang mengharamkan senjata autonomi.

Kenapa ini penting kepada orang biasa? Kerana AI bukan lagi eksperimen makmal dalam urusan ketenteraan. Ia sudah berada dalam rantaian membuat keputusan, dan laporan terbuka minggu lalu menunjukkan betapa jauh ia sudah masuk.

Bila AI mula masuk ke medan perang

Perang di Ukraine menjadi makmal sebenar yang paling besar. Dron kamikaze murah yang dipandu atau disasarkan dengan bantuan perisian telah mengubah cara kedua-dua pihak berperang, kerana dron yang berharga beberapa ratus ringgit boleh memusnahkan kenderaan yang berharga ratusan ribu. Perubahan itu bukan pada dronnya, tetapi pada perisian yang memilih dan mengesahkan sasaran.

Pada 11 September, sebuah syarikat AI terkemuka mengesahkan bahawa satu kumpulan kecil berpangkalan di Rusia menghabiskan beberapa bulan menggunakan model AI mereka sebagai pembantu kejuruteraan senjata, termasuk menulis perisian untuk dron yang boleh memilih sasaran sendiri. Syarikat itu menyekat sejumlah akaun. Laporan yang sama menyebut pelaku dari China turut menggunakan cara serupa.

Ini perkara yang perlu difahami dengan jelas: ini bukan cerita filem tentang robot yang bangun dan memberontak. Ini cerita tentang alat binaan yang serba boleh digunakan oleh sesiapa sahaja, termasuk untuk perkara yang tidak sepatutnya. Sama seperti model bahasa membantu penulis dan peniaga, ia juga boleh membantu mereka yang mahu membina sesuatu yang merbahaya.

Malaysia pula di mana?

Ini bahagian yang paling relevan kepada kita. Pada September 2026, Kementerian Pertahanan menyatakan bahawa penggunaan AI dalam sektor ketenteraan sedang dipertimbangkan untuk memperkukuh keupayaan pertahanan negara. Dalam laporan lain, kementerian menyatakan kajian mendalam mengenai aplikasi AI dalam pertahanan masih dalam tempoh pelaksanaan.

Yang lebih konkrit sudah kelihatan. Pada pameran pertahanan DSA 2026 di Kuala Lumpur, tumpuan diberikan kepada pembangunan Perintah Siber dan Elektromagnetik sebagai persiapan menghadapi peperangan moden. Universiti Pertahanan Nasional Malaysia pula memperkenalkan sebuah sistem dron tak berawak untuk kawalan dan pemerintah taktikal yang dipacu AI. Malaysia juga memperkenalkan dron pemintas buatan tempatan.

• ▸ Kementerian Pertahanan sedang mengkaji penggunaan AI dalam pertahanan, dan kajian itu belum selesai.
• ▸ Tumpuan diberi kepada domain siber dan elektromagnetik, bukan hanya perkakasan.
• ▸ Penyelidikan tempatan sudah menghasilkan dron dan sistem bantuan taktikal, sebahagiannya daripada universiti.
• ▸ Serangan kognitif, iaitu penggunaan AI untuk membentuk cara orang berfikir, turut dibangkitkan sebagai ancaman hibrid.

Apa yang sebenarnya terbuka untuk kita tahu

Penting untuk tahu garisnya. Yang terbuka dan biasa dilaporkan ialah jenis keupayaan, dasar kerajaan, perolehan, dan hasil ujian yang diumumkan sendiri. Yang tidak terbuka ialah butiran operasi, keupayaan sebenar sesebuah sistem, dan sejauh mana manusia berada di dalam gelung keputusan pada saat kritikal.

Kerana itu, bila awak baca artikel seperti ini, tanya dua soalan. Pertama, siapa yang mengumumkannya. Kedua, apa yang tidak disebut. Selalunya apa yang tidak disebut itu lebih penting daripada apa yang disebut.

Peraturan yang ada sekarang

Kerana tiada perjanjian yang mengikat, yang mengawal hari ini ialah dasar dalaman setiap negara. Amerika Syarikat, contohnya, mempunyai arahan dasar yang menetapkan bahawa sistem senjata autonomi mesti direka supaya membenarkan tahap pertimbangan manusia yang sesuai. Perhatikan pilihan katanya: tahap yang sesuai, bukan pengawasan manusia yang ketat.

Setiausaha Agung PBB menyifatkan senjata autonomi yang membunuh sebagai menjijikkan dari segi moral, dan menuntut garis merah ditarik sebelum persidangan senjata pada November. Tetapi dalam rundingan Geneva, dua negara yang paling banyak melabur dalam AI ketenteraan bekerjasama untuk membuang peruntukan yang paling kuat.

Kenapa dron murah mengubah kiraan kos

Sebelum bercakap tentang peraturan, kena faham kenapa perisian menjadi penentu. Jawapannya bukan pada kepintaran, tetapi pada kos. Satu dron kecil yang membawa bahan letupan berharga antara 300 dolar hingga 1,000 dolar. Pada kadar September 2026, iaitu sekitar RM4.05 bagi satu dolar, harganya kira-kira RM1,200 hingga RM4,000 seunit.

Dron kamikaze jenis Shahed pula dianggarkan berharga 35,000 dolar hingga 50,000 dolar, kira-kira RM142,000 hingga RM203,000. Peluru pemintas Patriot PAC-3 berharga sekitar 4 juta dolar, iaitu lebih RM16 juta untuk satu pucuk. Itulah masalahnya. Menembak jatuh satu dron berharga RM200,000 dengan peluru berharga RM16 juta bermakna awak membelanjakan 80 kali lebih banyak daripada pihak yang menyerang. Nisbah sebegini tidak boleh dikekalkan lama, dan sebab itulah perisian yang tepat serta murah menjadi lebih bernilai daripada perkakasan yang mahal.

Penyelesaian yang muncul di medan perang juga berdasarkan angka. Beberapa syarikat di Ukraine membina dron pemintas pada harga bawah 3,000 dolar, iaitu sekitar RM12,000 seunit. Apabila dron menembak jatuh dron, nisbah kos kembali hampir seimbang. Menurut laporan Just Security, dron sebegini menyumbang kira-kira 70 peratus pemintasan di wilayah Kyiv pada Februari 2026.

Skala pengeluaran pula memberi gambaran betapa murahnya alat ini. Ukraine mengesahkan 819,737 serangan dron yang disahkan melalui rakaman pada 2025, dan kapasiti pengeluarannya melebihi 8 juta dron setahun menjelang awal 2026 daripada lebih 160 syarikat. Angka ini menunjukkan satu perkara penting. Alat yang berkuasa kini boleh dibina oleh syarikat kecil, bukan hanya kilang negara.

Empat tahap AI dalam rantaian keputusan

Dalam perbincangan dasar, perkataan senjata autonomi digunakan sebagai satu label sahaja. Hakikatnya ada empat tahap berbeza, dan setiap tahap membawa risiko yang berbeza.

Tahap pertama ialah pengesanan. Perisian menandakan objek pada imej sensor sebagai berkemungkinan kenderaan, orang atau bangunan. Manusia masih mengesahkan. Tahap ini sudah biasa dalam sistem pertahanan udara moden.

Tahap kedua ialah pengenalan sasaran. Sistem bukan lagi menandakan objek, tetapi memutuskan jenis objek itu. Di sini ralat bermula, kerana rupa bentuk pada skrin tidak sama dengan kenyataan di lapangan.

Tahap ketiga ialah pemilihan sasaran. Sistem menyusun keutamaan antara beberapa sasaran dan mencadangkan yang mana perlu didahulukan. Manusia berada di atas gelung, iaitu dia boleh membatalkan, tetapi masa untuk berfikir makin singkat.

Tahap keempat ialah penglibatan. Sistem memutuskan tembakan tanpa menunggu pengesahan manusia. Dalam bahasa Inggeris, tiga kedudukan manusia ini dibezakan sebagai manusia di dalam gelung, manusia di atas gelung, dan manusia di luar gelung. Rundingan Geneva minggu ini berlegar pada tahap ketiga dan keempat.

Kerana itu, frasa kawalan manusia tidak mencukupi. Soalan yang patut ditanya ialah pada tahap mana manusia berada, berapa saat dia ada untuk memutuskan, dan apa yang berlaku apabila dia tidak menjawab dalam masa itu. Jawapan kepada tiga soalan itu menentukan sama ada kawalan manusia itu benar, atau hanya nama.

Risiko yang perlu dibincangkan secara terbuka

• ▸ Akauntabiliti. Apabila sistem memilih sasaran, siapa yang bertanggungjawab apabila ia tersalah? Soalan ini belum ada jawapan undang-undang yang jelas.
• ▸ Ralat dan bias. Sistem AI membuat kesimpulan daripada data. Data yang tidak sempurna menghasilkan keputusan yang tidak sempurna, dan dalam konteks ini akibatnya tidak boleh ditarik balik.
• ▸ Peningkatan mendadak. Sistem yang bertindak lebih pantas daripada manusia boleh mengubah sesuatu pertembungan kecil menjadi sesuatu yang lebih besar sebelum sesiapa sempat berfikir.
• ▸ Penyebaran. Kemahiran dan alat yang sama yang membina dron boleh digunakan oleh sesiapa sahaja, termasuk kumpulan yang bukan negara.

Apa yang munasabah berlaku seterusnya

Berdasarkan apa yang terbuka, dua perkara kelihatan munasabah. Pertama, peraturan akan bergerak lebih perlahan daripada teknologinya, kerana rundingan antarabangsa memerlukan persetujuan dan teknologi tidak. Kedua, negara kecil dan sederhana akan memilih alat yang murah dan boleh diselenggara sendiri, kerana dron dan perisian lebih mudah dicapai berbanding kapal atau pesawat.

Bagi Malaysia, arah itu sudah kelihatan dalam kajian kementerian dan dalam penyelidikan universiti tempatan. Yang belum jelas ialah garis pengawasan manusia yang akan ditetapkan, dan siapa yang akan menyemaknya.

Lima soalan yang orang selalu tanya

Adakah Malaysia sudah mempunyai senjata autonomi? Tiada kenyataan rasmi yang menyebut begitu. Yang terbuka ialah kajian kementerian yang belum selesai, penyelidikan universiti, dan pembangunan dron untuk pemerhatian serta bantuan taktikal. Sistem yang memilih sasaran manusia sendiri tidak disebut dalam mana-mana dokumen awam.

Adakah AI benar-benar boleh bertindak tanpa manusia? Sebahagiannya sudah begitu. Sistem pertahanan udara yang menembak sasaran pantas sudah lama berjalan secara automatik, kerana manusia memang tidak cukup pantas untuk melawan roket masuk. Yang dipertikaikan dalam rundingan Geneva ialah pemilihan sasaran manusia, bukan pemintasan roket.

Bolehkah orang awam tahu apa yang kerajaan beli? Sebahagiannya boleh. Perolehan besar biasanya muncul dalam dokumen belanjawan dan laporan perolehan tahunan. Butiran keupayaan sebenar tidak diumumkan, dan itu bukan amalan Malaysia sahaja. Hampir semua negara menyembunyikan nombor yang boleh memberitahu pihak lain apa yang mampu dilakukan oleh pertahanan mereka.

Kalau tiada perjanjian, apa gunanya rundingan? Ia menetapkan bahasa dan jangkaan. Perkataan yang diulang dalam dokumen antarabangsa lambat laun masuk ke dalam dasar dalaman negara, dan dasar dalaman boleh dipersoalkan oleh pihak lain. Ia lebih perlahan daripada undang-undang, tetapi ia bukan kosong.

Apa yang orang biasa boleh buat? Tanya soalan yang tepat kepada wakil rakyat. Pada peringkat mana kawalan manusia berlaku, siapa yang bertanggungjawab apabila berlaku ralat, dan adakah kajian kerajaan akan diterbitkan. Soalan seperti itu lebih berguna daripada perdebatan tentang filem atau khabar angin.

Apa yang masih belum diketahui

Bahagian ini perlu ditulis dengan jujur, kerana sebahagian besar perbincangan senjata autonomi berlegar pada andaian. Pertama, hasil kajian Kementerian Pertahanan belum diumumkan. Kita tidak tahu sama ada ia menetapkan had yang khusus, atau hanya menyatakan hala tuju.

Kedua, tiada seorang pun di luar kerajaan boleh memastikan pada tahap mana kawalan manusia dipasang dalam sistem yang dibeli, kerana dokumen itu tidak diterbitkan. Ketiga, angka kos dron pun tidak seragam. Anggaran bagi dron Shahed berbeza antara 35,000 dolar dan 80,000 dolar bergantung kepada siapa yang mengira dan komponen apa yang dikira. Perbandingan kos dalam artikel ini patut dibaca sebagai anggaran, bukan angka pasti.

Keempat, tiada mekanisme pengesahan di peringkat dunia. Tanpa pemeriksaan dan tanpa saksi bebas, satu perjanjian senjata autonomi bergantung pada kejujuran pihak yang menandatanganinya. Sebab itu ada kumpulan penyelidik mencadangkan cara pengesahan yang berbeza, contohnya melalui rekod perolehan, tetapi cadangan itu belum diterima oleh negara besar.

Kesimpulan

AI sudah masuk ke dalam urusan ketenteraan, dan buktinya bukan rahsia. Buktinya ada dalam laporan berita, dokumen dasar yang diterbitkan, dan kenyataan syarikat sendiri. Yang tiada ialah perjanjian yang mengikat, dan itulah sebabnya perbincangan Geneva minggu ini penting kepada semua orang, bukan hanya kepada tentera.

Bagi kita di Malaysia, perkara yang patut diikuti bukan filem atau khabar angin, tetapi dua benda yang mudah diperiksa: apa yang kementerian umumkan secara terbuka, dan apa yang universiti serta syarikat tempatan bina dan tunjukkan sendiri. Itu sumber yang boleh dipercayai. Selain itu, tunggu pengesahan.